Godsdienstoorlog
Bekijk alle berichten van Eliezer | Waarschuw de redactie
'Er komt een nieuwe godsdienstoorlog'
De schrijver zal wel geschrokken zijn toen hij op de vroege zaterdagmorgen van de vijftiende mei 2004 de oorlogskop over de volle breedte van het katern Letter & Geest uit zijn briebenbus haalde.
Het verhaal van Matthias Smalbrugge ziet er op het eerste gezicht doortimmerd en oorlogszuchtig uit. Bij nadere lezing blijkt echter dat de ferme taal vooral gebaseerd is op fraaie rethoriek en een paar niet nader geduide stellingen. Zijn verhaal staat als huis, maar hoe stevig is de basis?
Smalbrugge klamt zich vast aan een omvallend christendom en in zijn pogingen om de rondvliegende brokstukken als fundament van een eerder ethisch dan godsdienstig reveil te beschouwen levert een intellecueel interessante exercitie binnen het gebied van de sociale geschiedenis op. Niets minder, maar zeker niets méér. Dit ondanks de stellingen, die aan het artikel de allure van gezag geven.
De grote, en door protestanten steeds meer erkende stelling, dat het christendom - evenals de islam trouwens - een variant van het jodendom is, is afwezig. De toegevoegde waarde van het christendom is de nadruk op vergeving en verzoening. Een oudtestamentisch kenmerk krijgt een nieuwe impuls. Dit typische christelijke gegeven vindt thans zijn weg in allerlei nieuwe religieuze bewegingen en therapeutische concepten. Het psychiatrische begrip ziekte, het juridische begrip schuld en het theologische begrip zonde zoeken als het ware een nieuw te vormen brandpunt waarin zij als één en ondeelbaar zullen samenkomen. In alle onbevangenheid is dit een nadruk leggen op overeenkomsten, zoals religieus denken betaamt. Het is geen traditionele weg van afscheiding en polarisatie zoals Smalbrugge bepleit. Omdat de theoloog zich kleedt met de mantel van de geschiedschrijver krijgt dit wezenlijke punt geen aandacht.
De overgang van Constatijn de Grote naar het christendom wordt als een factor van ongehoord belang. Zoals bekend kreeg Constatijn, vlak voordat hij een belangrijke slag moest leveren, een visioen van een kruis met daar omheen de woorden: 'Hierdoor zul je overwinnen'. Van groot belang voor het christendom, zeker, maar de overeenkomst met hedendaagse 'visioenen' van godsdienstwaanzinnigen mag niet verdoezeld worden.
In Smalbrugge's gedachtegang gaat religie niet alleen over gevoelens, maar vooral over macht. Hierdoor verbindt hij zich met een eeuwenoude, maar afbrokkelende machtspolitieke traditie.
Religie gaat over de relatie tussen de mens en haar schepper, hoe je dit laatste je ook voor wenst te stellen.
Smalbrugge begeeft zich het pad van de historicus. Maar zijn kracht ligt eerder in een literair-theologische bedding In die traditie kan het geen kwaad om enige terughoudendheid te betrachten. Anders krijg je al snel het beeld van een dwaallicht, dat zichzelf rechtvaardigd door te wijzen op de sterkte van zijn lamp.
Jammergenoeg noemt Smalbrugge zijn eigen protestantse klassieken niet. Zijn route richting Rome die hij het protestantisme wijst, omdat deze hervormingsbeweging na de Reformatie geen enkele bijdrage heeft geleverd aan eigenlijk wat dan ook, is onzinnig en onjuist. Ik noem hier slechts twee namen: Rudolf Otto en Gerardus van der Leeuw. Smalbrugge kan dit lijstje ongetwijfeld zelf nog aanvullen.
Het christendom kent, zoals elke religie, vele lagen. Van pure machtswellust tot persoonlijke numineuze ervaringen. De machtswellust is met name voorbehouden aan de twee laatste grote monotheïstische stromingen: het christendom en de islam. De religieuze ervaring kent vele vormen en is aanwezig in alle religieuze overtuigingen, inclusief het boeddhisme waar het alleen niet zo genoemd kan worden door de aard van haar filosofie. Volgens Smalbrugge is dit identiteitsloos en een versmalling. Het is inderdaad een smalle weg naar de bevrijding, maar het loslaten van egoïstische drijfveren versterkt de authenciteit doordat de illusies worden losgelaten. Deze verbreding heeft uiteraard ook een gunstige invloed om de gemeenschap. Daarvoor is gelukkig geen 'intellecueel begrippenapparaat' nodig; het is niet voorbehouden aan de elite die baat heeft bij macht en invloed. Smalbrugge wil zelfs terug naar een situatie waarin bijbeluitleg is voorbehouden aan een 'kerkbegrip dat de spanning creatief weet te beheersen'!
Opvallend afwezig in het artikel is het zoeken naar beweegredenen van terroristen. De geschiedenis leert ons dat het nazisme kon bloeien in een situatie van machteloosheid en een zich vernederd voelen. Eenzelfde gevoel van al of niet terechte machteloosheid merk ik op bij sympathisanten van wat tegenwoordig wel het moslimextremisme wordt genoemd. Dat deze voedingsbodem vakkundig kan worden uitgebaat door welsprekende lieden weten we.
Smalbrugge wenst het christendom het leiderschap toe op de markt van welzijn en geluk. Dat het christendom een uitgekristalliseerde en verfijnde religie is, is nog geen reden om haar met hand en tand te verdedigen. De rijkdom van het christendom is niet afhankelijk van externe factoren zoals Smalbrugge suggereert.
Het ware zelf van de godsdienst is een 'heilige geheimenis' dat je slechts kunt verwachten. Volgens een bekende spreuk van Jezus uit de Bergrede vindt het ware bidden in de binnenkamer plaats. Matthias Smalbrugge maakt van een innerlijke worsteling met drijfveren, illusies enzovoort een externe godsdienstoorlog door het binnenste naar buiten te keren en de macht uit handen te geven aan een vaag beginsel als 'kerkbegrip, waarbij zelfs voor het pausschap wel een modus is te vinden'.
Het lijkt me vruchtbaarder én christelijker om de aandacht te richten op de overeenkomsten tussen de verschillende religies. Daarbij hoeft niet perse de specifieke waarde die een bepaald geloof heeft te worden losgelaten. Hier ben ik het met Smalbrugge hartgrondig eens: zoveel mensen, zoveel zinnen.
De stelling dat de erfenis van het christendom de gemeenschap is, is cultuurhistorisch juist. Maar het gedachtegoed wordt hier versmald tot maatschappijleer en gaat voorbij aan Augustinus' woord dat God anders is, volstrekt anders! In deze wereld van het volstrekt andere liggen de voorwaarden voor het bestaan van deze wereld.
Smalbrugge afficheert zichzelf eerder als wereldverbeteraar dan als religieuze vernieuwer.
Een opgaan van het protestantisme in de 'moederkerk', zoals door Smalbrugge bepleit, staat haaks op een veelkleurig christendom dat het clericalisme achter zich heeft gelaten. De wat schampere opmerkingen over de snelgroeiende evangelische opkomst binnen het protestantisme zijn voor zijn rekening. De machtsfactor ruil ik graag in voor een godsdienstige twijfel om behoed te worden voor verstarring en ontlediging van het religieuze gemoed. De door Smalbrugge uitgestippelde route leidt m.i. uiteindelijk naar intolerantie, hardheid, bekrompenheid en zelfverheffing. Het is geen weg in de richting naar meer vertrouwen, broederschap en andere christelijke waarden, maar een weg terug over het angsthazenpad.
Het terrorisme zal er wel bij varen, omdat ook zij dan bevestigd wordt in haar eigen afscheidingsgedachtes en zich kan wentelen in haar slachtofferrol.
Het verlangen naar een martelaarsschap is zowel binnen het christendom als de islam niet vreemd. Een meer psychologische benadering van dit fenomeen kan hierover wat meer helderheid verschaffen en richtingen aangeven voor een broodnodige deëscalatie. Een oorlogsverklaring aan iedereen die het niet ze nauw neemt met onze hoogstaande waarden lijkt een heilloze weg.
Volgens Smalbrugge gaat het uiteindelijk om een gemeenschap waarbinnen we alle vrijheid hebben om over God te denken. Voor die onopgeefbare waarde sta ik ook. Dat deze waarde slechts gedragen wordt vanuit de Griekse en christelijke cultuur vind ik een smalle gedachtegang, die Matthias Smalbrugge in zijn welsprekende en spannende artikel helaas niet verbreedt.
Rebecca Kolthoff
Literatuur:
Rümke: Karakter en aanleg;
Van der Leeuw: De onrust der mensheid
Otto: Das Heilige;
Tolsma: Religieuze groepsvorming en godsdienstwaanzin
Bleeker: Op zoek naar het geheim van de godsdienst
Reacties (2)
Rebecca Kolthoff schreef:'Een opgaan van het protestantisme in de 'moederkerk', zoals door Smalbrugge bepleit, staat haaks op een veelkleurig christendom dat het clericalisme achter zich heeft gelaten'
REACTIE: Of het clericalisme al tot het verleden behoord, is misschien nog de grote vraag! De professionaliteit van de geestelijkheid staat in de kerken nog altijd hoog genoteerd.
PStrootmans op 04-12-2009 19:04 | Waarschuw de redactie
U heeft daar best wel gelijk in. In de protestantse kringen waarin ik nog wel eens verkeer zou een fusie met het het jodendom eerder voor de hand liggen dan met het katholiscisme.
Het zijn echter, denk ik, allebei onmogelijke opties.
Eliezer op 10-12-2009 17:25 | Waarschuw de redactie
Alleen geregistreerde bezoekers kunnen hier reageren. Ga naar registreren of inloggen.