Broeksterwoude / Alleen op weg in Friesland
'Tegearre fierder' zeggen ze in Friesland, wanneer ze van plan zijn samen op weg te gaan. Maar op de Goddeloze Singel naar Broeksterwoude kun je dat beter niet al te luid en duidelijk doen. Het schelpenpad is zo smal dat je met geen mogelijkheid naast elkaar kunt lopen. Er is altijd iemand die vóórgaat en de rest moet er achteraan. Samen op weg is voor voetgangers uit den boze. Voor fietsers al helemaal.
Pas voorbij It Goddeleloas Tolhûs en de brug over de Valomstervaart wordt de weg breder, maar ook geasfalteerd en berijdbaar voor auto's. Bovendien schiet je op deze wijze Broeksterwoude voorbij; de Goddeloze Singel voert je rechtstreeks naar de plek waar in de middeleeuwen klooster Klaarkamp stond -een van de belangrijkste bolwerken van Rome in Friesland. Willen de Broeksters al niks weten van hervormden, Bonifatius' kerk is nog veel verder van hun bed. De brede weg blijkt ook hier weer niet de beste.
We gaan dus in ganzenpas naar Broeksterwoude. Zo zijn ze dat in het gereformeerde dorpje trouwens ook niet anders gewend, met z'n allen achter de voorganger aan, alleen op weg. Van een kerkelijke hereniging waarover deze week elders in het land zoveel te doen is, moeten zij niks hebben. Broeksterwoude is een van de 58 gereformeerde kerken die bezwaar hebben tegen een samengaan met de hervormden en de lutheranen. Net als voor veel andere gereformeerde enclaves in de zanderige Friese Zevenwouden is dat proces voor hen een onbegaanbare route.
Vraag niet waarom, want dan haal je hele kerkelijke stofnesten uit en rijt je religieuze wonden open. Het zal wel zijn uit vrees voor een kerk waarin 'waarheid en leugen naast elkaar kunnen bestaan' of voor onduidelijke financiële consequenties. Misschien duchten ze het verlies van de zelfstandigheid van hun kleine eilandje of zijn ze wars van een nieuwe kerkorde die in hun ogen meer weg heeft van een reglement van koning Willem I. Wie weet speelt de sterke bevindelijkheid een rol, de relatieve jeugd van de streek (veel dorpen zijn pas ontstaan na de vervening in de achttiende en negentiende eeuw), de huiver om weer aan te schuiven bij de machtige hervormde kerk waar ze nog maar zo kort geleden zijn uitgestapt. Het kan allemaal meetellen. En vast en zeker ligt het aan de grondsoort van de Friese Wouden, of zit er misschien zelfs iets in het grondwater.
Vanwege Samen op Weg lopen we het Kloosterpad en een deel van het Zevenwoudenpad. Eigenlijk zou deze route in 2004 aan bod moeten komen, om de gewelddadige dood van Bonifatius bij Dokkum (in 754, 1350 jaar geleden) te herdenken. Maar in deze roerige tijden kunnen we het niet laten en delen we in de lange leegte van Veenwouden naar Dokkum, onder een enorme blauwe hemel. Typisch. Nergens is de hemel zo groot als in Friesland.
Bij Kûkherne (Kuikhorne) pakken we het Kloosterpad op, dat tussen Drachten en Dokkum loopt. Het pad komt al voor in een oorkonde uit 1453, waarin notabelen uit het gebied kooplieden een veilige en goede reis garanderen. Het was een mooi stel bij elkaar, abten en prelaten naast rechters en grietmannen -kortom, wereldlijke en geestelijke vaandeldragers zetten hun handtekening onder het stuk.
Zo'n oorkonde was niet ongebruikelijk in die tijd. Schieringers en Vetkopers maakten elkaar het leven zuur en daar wilde een handelsman niet in verzeild raken. Goede handelscontacten en veilige routes tussen de diverse jaarmarkten waren belangrijk. Vandaar dat 'Pact van Dokkum', waarin werd afgesproken dat wie een koopman op weg naar een jaarmarkt wat aandeed, zevenvoudige boeten kon krijgen, en zo nodig lijfstraffen erbij. En de koopman kreeg zijn geroofde spullen dubbel uitgekeerd. Ook stond in de oorkonde dat er een pad -voor ons gevoel een snelweg- zou worden aangelegd door het veen van het gehucht De Broek (wat moeras betekent). En die weg is de Goddeloze Singel.
Joost mag weten waar die naam vandaan komt. Het verhaal gaat dat een tollenaar Gerben Goddeloos bij de brug over de Valomsevaart zowel tol hief als een kroeg dreef. Hij stond bekend om zijn gevloek en getier. Wanbetalers zou hij hardhandig hebben aangepakt en soms dreef er zelfs wel een lijk onder de brug. Anderen beweren dat er een visser woonde, die alle duivels uitschold en uiteindelijk door de satan zelf te grazen werd genomen -met zijn hoofd achterstevoren op zijn romp.
Voor het fijne weet de huidige bewoner van het Tolhuis misschien iets meer, boswachter Jacob Bijlsma, maar hij vertelt liever over de Houtwiel aan de overkant van de singel. Dit prachtige natuurterrein is dankzij zorgvuldig beheer en voldoende schoon grondwater een gebied vol zeldzame bloemen en planten, riet en ruigte. In deze tijd wuiven de dikke sigaren de wandelaars na; alleen de geur van ouderlingen ontbreekt.
Het Juweel van Dantumadeel, noemen ze Broeksterwoude op het gemeentehuis in Damwoude. Eigenlijk is dat een veel te aardse titel voor zo'n godvruchtig dorpje. Want hebben ze niet een kluit van een gereformeerde kerk, een christelijk- gereformeerd bedehuis met liefst twee aparte gemeentes (gespleten, ja wel, maar toch zomaar onder één dak), een Ds. Feitsmaweg (ter ere van een gereformeerde evangelist die met de kerk botste en voor zichzelf begon) en een bijzonder monument voor Nederlands eerste dopeling onder de mormonen (de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen) in 1861?
O ja, en de route? Die volgt zich vanzelf. Kies je voor de markering van het Kloosterpad sinds 1453, dan kan het je vergaan als de oude monnik Johannes, die maar over het eeuwige leven liep na te denken zonder van de omgeving te genieten en in het veen verdwaalde omdat hij van tijd noch uur wist. Loop je de wit-rode strepen van het Zevenwoudenpad achterna, dan zie je overal kerkjes van degelijke protestantse snit -maar wel Alleen op Weg.
In het boekje 'Kloosterpad' mijmert een dominee: 'Om op weg te gaan moet je eerst weg gaan. Afscheid nemen. Dat wil zeggen dat je je afscheidt. En dat kan pijnlijk zijn, zowel voor de thuisblijvers als voor de op-weg-gaanders die zich los moeten maken.' Zouden ze het weten, in Broeksterwoude?
© Trouw 2009, op dit artikel rust copyright.
Andere natuurtochten in deze regio
Wat vindt u van deze route?
De velden gemarkeerd met een sterretje (*) zijn verplicht.
